Los movementos dos animais Sempre espertaron un profundo interese polos seres humanos. A nosa historia está chea de exemplos nos que estes movementos xogaron un papel fundamental na explotación estacional dos recursos e foron fonte de inspiración para numerosas manifestacións culturais e artísticas. Cando pensamos nestes movementos, é probable que nos veñan á mente as grandes migracións de aves planeadoras, ungulados africanos, salmóns ou bolboretas, pero o fenómeno transcende estes casos carismáticos.
De feito, as migracións levan aos charráns árticos a percorrer miles de quilómetros de polo a polo, pero tamén ao zooplancto a moverse verticalmente uns metros na columna de auga. E tanto os charráns como os microorganismos realizan outro tipo de movementos ao longo do seu ciclo vital, sen dúbida máis modestos, pero igualmente imprescindibles para a súa supervivencia.
E absolutamente todos os animais móvense nalgunhas ou todas as etapas da súa vida, mostrando unha infinidade de estratexias e adaptacións que se manifestan a diferentes escalas espaciais e temporais. Non é necesario ter unha perspectiva excesivamente curiosa para que axiña xurdan exemplos próximos; interminables ringleiras de formigas facendo o mesmo percorrido día e noite, abellas e bolboretas que se desprazan dun xeito aparentemente errático entre as flores, lagartos e morcegos que se achegan ás farolas e ás lámpadas para alimentarse de insectos que, á súa vez, tamén se desprazaron atraídos pola luz, mosquitos que veñen a picarnos, bandadas de estorniños en movemento... A vida animal é movemento, e comprender ese movemento desde unha perspectiva científica é fundamental en moitos aspectos que afectan ás nosas vidas. Cada vez é máis evidente que moitos dos mecanismos que configuran a biodiversidade están mediados polo movemento dos animais, desde aspectos funcionais dos ecosistemas como a polinización ou a dispersión de sementes ata grandes retos socioeconómicos como o control biolóxico de pragas, a propagación de enfermidades e a aparición de especies invasoras.
Entre os vertebrados, as aves reivindican case exclusivamente a capacidade de superar a gravidade mediante o voo e, polo tanto, de percorrer grandes distancias en breves períodos de tempo. Porén, esta xeneralidade agocha unha enorme diversidade de adaptacións morfolóxicas, fisiolóxicas e de comportamento que determinan os patróns de voo e movemento. A historia evolutiva dos venceos é moi diferente á dos colibrís, e a deles ten pouco que ver coa dos mergullóns ou avotardas. Pero mesmo dentro de cada especie, os individuos usan estratexias diferentes e toman decisións en función das súas necesidades vitais, experiencia, estado e contexto ecolóxico. Estas decisións son transcendentais para a súa propia supervivencia, pero tamén teñen consecuencias a maior escala, na estrutura e dinámica das poboacións, comunidades e ecosistemas. Así, nun planeta cada vez máis alterado polos humanos, comprender os mecanismos e patróns de movemento dos animais no espazo e no tempo, e como estes se ven modificados e condicionados polas nosas actividades, é clave para deseñar estratexias de conservación eficaces desde especies concretas ata ecosistemas enteiros.
As aves conquistaron practicamente todos os lugares da terra e as súas rutas migratorias cobren a maior parte da superficie terrestre. O seu éxito evolutivo foi tan grande que hoxe en día conseguiron colonizar a maioría dos hábitats do planeta. Cada primavera e outono emprenden unha longa e arriscada viaxe entre as súas zonas de cría e invernada, atravesando océanos, desertos, montañas e campos de xeo (Gudmundsson, 1992).
As súas enormes distribucións orixinan algunhas das rutas migratorias máis longas coñecidas. Non obstante, son necesarias moitas adaptacións específicas e mecanismos de control para facer posible este estilo de vida. Comprender como responden e adaptan as especies migratorias aos rápidos cambios do medio, xerados principalmente polos humanos, é hoxe un dos campos de investigación máis activos en ecoloxía (Pérez-Tris e Santos, 2004).
Principais rutas de aves migratorias durante a migración post-reprodución, cara ao sur, e pre-reprodución, cara ao norte. A cifra foi tomada de BirdLife international (2018).
Gudmundsson, G. A. 1992. Estratexias de voo e migración das aves en latitudes polares. Departamento de Ecoloxía, Universidade de Lund.
Pérez-Tris, J. e Santos, T. 2004. O estudo da migración das aves en España: traxectoria histórica e perspectivas de futuro. Ardeola, 51: 71-89.
BirdLife International 2018. Estado das aves do mundo: tomando o pulso ao planeta. Cambridge, Reino Unido.
Baker, R. R., 1978, The Evolutionary Ecology or Animol Migration, Holmes e Meier, Nova York
Berthold, P. 2001. Migración das aves: estudo xeral. Oxford University Press on Demand.
Berthold, P., Jakubiec, Z., Kaatz, C., Kaatz, M. e Querner, U. 2002. O seguimento por satélite a longo prazo arroxa luz sobre estratexias de migración variables das cegoñas brancas (Ciconia ciconia).
Bildstein, K.L 2006. Rapaces migrantes do mundo. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Lundberg, P. 1988. A evolución da migración parcial nas aves. Tendencias en ecoloxía e evolución, 3: 172-175.
Baker (1978) definiu xeralmente a migración animal como "o acto de pasar dunha unidade espacial a outra"A migración das aves en particular pódese definir como movementos estacionais entre as zonas de cría e de invernada que se producen regularmente todos os anos (Berthold, 2001). Este fenómeno está presente en miles de especies, incluídas as aves rapaces. Dentro deste termo inclúense dúas ordes da clase. Aves: falcóns, falcóns e aguias (orde Falconiformes) e curuxas, curiosos e mouchos (orde Strigiformes).
Algunhas das migracións máis extraordinarias entre as aves rapaces son as realizadas polo ratonero saltón (Buteo Swainsoni), que despois de reproducirse en Norteamérica viaxa ao sur de Brasil, Chile e La Pampa Arxentina, e o ratonero estepario (Buteo buteo vulpinus), que atravesa máis de 15.000 km entre zonas de cría do noroeste e leste de Europa e zonas de invernada do sur de África (Bildstein, 2006). Pola súa banda, as especies que permanecen nas súas zonas de cría durante todo o ano denomínanse residentes e as que teñen poboacións con algúns individuos migratorios e outros residentes considéranse migratorias parciais (Lundberg, 1988).
O ciclo anual fai referencia a un conxunto de acontecementos que teñen lugar de forma recorrente nunha determinada época do ano. O ciclo tende a axustarse para conseguir o maior aproveitamento dos recursos tras os seus cambios estacionais en toda a franxa migratoria. O ciclo anual das aves migratorias pódese dividir en catro períodos: reprodución, invernada e as dúas migracións para desprazarse entre as zonas de cría e invernada correspondentes. Arbitrariamente, pódese considerar que o ciclo comeza coa migración prenupcial, cando os individuos se desprazan das zonas de invernada ás zonas de cría.
A fenoloxía desta migración vén determinada polo momento concreto no que nestas zonas se alcanzan as condicións óptimas para a reprodución. O inicio da reprodución é "programado” para que as galiñas eclosionen e desenvolvan coincidindo coa época na que a comida é máis abundante (Thorup et al., 2017). Unha vez rematada a reprodución, os individuos poden abandonar a zona de reprodución e trasladarse durante a migración posterior á reprodución ás súas áreas de invernada, onde pasarán a época de non reprodución. Ademais destes lugares de invernada, os individuos tamén poden deterse temporalmente nun ou máis lugares durante a migración para alimentarse, descansar ou mudar (Berthold, 2002).
É importante ter en conta que termos como período reprodutivo ou período estival e período non reprodutivo ou período de inverno adoitan usarse indistintamente. Tamén se fala de migración prenupcial ou migración primaveral e migración posnupcial ou migración de outono. Porén, os termos reprodutor-non reprodutivo para referirse a períodos e prenupcial-postnupcial para referirse ás migracións son máis precisos; porque estes períodos anuais tenden a non coincidir exactamente coas estacións do ano das que reciben o seu nome (primavera, verán, outono e inverno). Establecer datas fixas de inicio e finalización para cada etapa do ciclo anual dunha especie pode ser algo arbitrario, xa que cada individuo en cada ano adapta o ciclo ás súas necesidades particulares e condicións ambientais. Así, o ciclo anual debe ser visto como un conxunto de diferentes eventos espazo-temporais interrelacionados entre si (Harrison et al., 2011).
Berthold, P., Jakubiec, Z., Kaatz, C., Kaatz, M. e Querner, U. 2002. O seguimento por satélite a longo prazo arroxa luz sobre estratexias de migración variables das cegoñas brancas (Ciconia ciconia). J. ornitol., 143: 489-493.
Harrison, X. A., Blount, J. D., Inger, R., Norris, D. R. e Bearhop, S. 2011. Carry‐over effects as drivers of fitness differences in animals. Revista de Ecoloxía Animal, 80: 4-18.
Thorup, K., Tøttrup, A. P., Willemoes, M., Klaassen, R. H., Strandberg, R., Vega, M. L., Dasari, H. P., Araújo, M. B., Wikelski, M. e Rahbek, C. 2017. Seguimento de recursos dentro e a través de continentes migrantes de longa distancia. Avances científicos, 3: 1601360.
Desde tempos inmemoriais, o fenómeno da migración das aves fascinou á xente. Os maias e os aztecas, que habitaban o corredor migratorio das costas do Golfo de México, xa eran conscientes da previsible aparición e desaparición estacional de grandes bandadas de aves migratorias (Bildstein, 2006). Os primeiros traballos sobre migración atribúense ao filósofo Aristóteles (384-322 a.C.). Desta época procede moita información e desinformación, como a difusión do mito de que os paxaros invernan coma os osos, permanecendo arraigado na mentalidade dos europeos ata o século XIX (Berthold, 2002).
O primeiro ornitólogo despois de Aristóteles foi o emperador Federico II de Hohenstaufen (1194-1250). No seu famoso manuscrito "De Art Venandi cum Avibus"atribuíu a migración das aves a factores externos como o frío e a falta de alimento. Tamén describiu con gran precisión como as aves migratorias regresan lentamente ás súas zonas de cría na primavera, do sur ao norte, despois do quecemento paulatino destas rexións (Haffer, 2007).
Os estudos posteriores comezaron a engadir novos conceptos. Por exemplo, Von Pernau (1660-1731) a principios do século XVIII decatouse de que as aves migratorias vense obrigadas a migrar non pola fame e o frío, senón pola existencia dun “coñecemento innato” que lles indica o momento adecuado para comezar a migración. Johann Andreas Naumann (1744-1826) deu a primeira descrición como "inquietude (restlessness) migratoria” ou cando as aves engaioladas son moi activas na época do ano na que normalmente comeza a migración (Berthold, 2002).
A época dourada do estudo da migración das aves comezou no século XIX coa chegada dos prismáticos, o establecemento dunha rede de observatorios e experimentos con especies migratorias. Porén, o paso clave para desvelar os misterios da migración deuno o profesor Christian C. Mortensen (1856-1921) en Dinamarca a finais de século, en 1899, cando iniciou a actividade de bandas científicas. Mortensen numerou cada anel metálico e incluíu o seu enderezo, o que hoxe se coñece como enderezo de devolución. Máis tarde, recibiría noticias de aves migratorias que foran avistadas noutros lugares, mesmo despois de ser fusilados polos cazadores.
A banda científica continuou o seu desenvolvemento durante o século XX e en moi pouco tempo publicáronse os primeiros atlas con información sobre as rutas migratorias de diferentes especies de aves (Schüz e Weigold, 1931; Zink, 1973; 1975). En máis de 100 anos de historia, o rexistro masivo de datos sobre aves migratorias en todo o mundo revelou, ademais das rutas migratorias, áreas de cría e invernada, lugares de descanso, estratexias de migración e outros aspectos valiosos da bioloxía das aves (véxase, por exemplo, Spina, 1999; McCulloch). et al., 1992; Baillie e Peach, 1992). Así, o banding científico achegou máis información ao coñecemento da migración que calquera outro método utilizado anteriormente. Non obstante, unha das súas limitacións é que a información está sesgada cara a localizacións con estacións de anillado e áreas con maior esforzo de captura e recaptura (ver tamén Bowlin et al., 2005; Zwarts et al., 2009).
Baillie, S. R. e Peach, W. J. 1992. Limitación da poboación en paseriformes migrantes paleárticos africanos. Ibis, 134: 120-132.
Berthold, P., Jakubiec, Z., Kaatz, C., Kaatz, M. e Querner, U. 2002. O seguimento por satélite a longo prazo arroxa luz sobre estratexias de migración variables das cegoñas brancas (Ciconia ciconia). J. ornitol., 143: 489-493.
Bildstein, K.L 2006. Rapaces migrantes do mundo. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Bowlin, M. S., Cochran, W. W. e Wikelski, M. C. 2005. Biotelemetría dos tordos do Novo Mundo durante a migración: fisioloxía, enerxía e orientación na natureza. Bioloxía Integrativa e Comparada, 45: 295-304.
Haffer, J. 2007. O desenvolvemento da ornitoloxía en Europa central. Revista de ornitoloxía, 148: 125-153.
Schüz, E. e Weigold, H. 1931. Atlas des Vogelszugsnach den Bering-gungsergebnissen bei palaearktinchen Vögeln. R. Friedländer & Sohn. Berlín.
Spina, F. 1999. Value of ringing information for bird conservation in Europe. Toque e migración, 19: 29-40.
McCulloch, M. N., Tucker, G. M. e Baillie, S. R. 1992. The hunting of migratory birds in Europe: a ringing recovery analysis. Ibis, 134: 55-65.
Zink, G. 1973. Der zug europäischer singvogel: einatlas der wiederfunde beringter vögel. Parte I. Vogelwarte Radolfzell.
Zink, G. 1975. Der zug europäischer singvogel: einatlas der wiederfunde beringter vögel. Parte II. Vogelwarte Radolfzell.
Zwarts, L., Bijlsma, R. G., Van Der Kamp, J. e Wymenga, E. 2009. Living on the edge: wetlands and birds in a changing Sahel. KNNV Publishing, Zeist, Países Baixos.
Nos últimos anos, os avances tecnolóxicos no seguimento remoto da fauna salvaxe supuxeron un avance extraordinario na mellora do coñecemento sobre a ecoloxía, a evolución e o comportamento das aves migratorias (López-López, 2016). O primeiro fito foi marcado polos transmisores de satélite de primeira xeración na década de 1980 (Meyburg e Meyburg, 2007). Daquela, os aparellos pesaban 1 kg e servían para seguir os movementos migratorios de grandes mamíferos como os osos polares (Ursus maritimus) e caribú (Rangifer tarandus) (Berthold, 2002). Na década de 1990, a próxima xeración de transmisores por satélite, os PTT (Terminal transmisor de plataforma), moito máis lixeiro (185 gramos incluída a batería), alimentado por enerxía solar e conectado ao sistema satelital ARGOS (Satélite de Investigación Avanzada e Observación Global) (Meyburg e Meyburg, 2009). Así se rexistraron os movementos diarios das aves durante as viaxes migratorias, obtendo información nova e máis precisa sobre as rutas, a zona de distribución invernal e a velocidade de migración (Börger). et al., 2016).
A comezos do século XXI comezan a marcarse as aves con xeolocalizadores (dispositivos que estiman a lonxitude e a latitude en función da hora da saída e do solpor e da duración do día), que eran moito máis pequenos e lixeiros (menos de 0,5 gramos; véxase, para máis detalles, López-López, 2016). Estes dispositivos utilizáronse por primeira vez en pequenos paseriformes en 2007 (Stutchbury et al., 2009). Desde entón, os xeolocalizadores fixéronse moi populares para estudar a ecoloxía migratoria e invernal das aves de pequeno e mediano tamaño. Non obstante, o desenvolvemento de dispositivos de seguimento GPS (Sistema de posicionamento global), a mellora na frecuencia de recollida de datos (ata 1 Hz), a alta precisión espacial das localizacións (± 20 m), o aumento da capacidade de almacenamento, a redución do tamaño do dispositivo ou a posibilidade de modificar a configuración inicial a distancia, permitiron analizar dun xeito moito máis detallado o comportamento das aves migratorias, incluídas as de menor tamaño (Kays, 2015).
Nos últimos anos, os dispositivos chamados biólogos cobraron especial relevancia pola posibilidade de integrar outros sensores como acelerómetros ademais do GPS (Brown et al., 2012), sensores de presión, temperatura o frecuencia cardíaca (Bowlin et al., 2005), entre outros. Así, ademais das localizacións, os dispositivos rexistran e almacenan a información dos demais sensores nunha memoria interna integrada, debendo recuperarse normalmente para descargar a información. Os dispositivos máis modernos permiten a descarga remota de datos a través dunha estación base conectada a unha antena (López-López, 2016) ou a través do sistema GSM (Sistema global de comunicación móbil).
Berthold, P., Jakubiec, Z., Kaatz, C., Kaatz, M. e Querner, U. 2002. O seguimento por satélite a longo prazo arroxa luz sobre estratexias de migración variables das cegoñas brancas (Ciconia ciconia). J. ornitol., 143: 489-493.
Börger, L. 2016. Atrapado en movemento? Reconectando preguntas e ferramentas na ecoloxía do movemento. Revista de Ecoloxía Animal, 5-10.
Bowlin, M. S., Cochran, W. W. e Wikelski, M. C. 2005. Biotelemetría dos tordos do Novo Mundo durante a migración: fisioloxía, enerxía e orientación na natureza. Bioloxía Integrativa e Comparada, 45: 295-304.
Brown, D. D., La Point, S., Kays, R., Heidrich, W., Kümmeth, F. e Wikelski, M. 2012. Telemetría GPS informada por acelerómetros: reducindo o compromiso entre resolución e lonxevidade. Boletín da Sociedade da Vida Silvestre, 36: 139-146.
Kays, R., Crofoot, M. C., Jetz, W. e Wikelski, M., 2015. Seguimento de animais terrestres como ollo na vida e no planeta. Ciencia, 348.
López-López, P. 2016. Individual-based tracking systems in ornitology: welcome to the era of big data. Ardeola, 63: 103-136.
Meyburg, B. U. e Meyburg, C. 2007. 15. years’ satellite tracking of raptors. Ardeola, 752: 65-286.
Stutchbury, B. J., Tarof, S. A., Done, T., Gow, E., Kramer, P. M., Tautin, J., Fox, J. W. e Afanasyev, V., 2009. Seguimento da migración de paxaros cantores a longa distancia mediante xeolocalizadores. Science, 323: 896-896.